“`از ترس هستهای تا کابوس اقتصادی: چرا ایران بدون تحریم، رقبای منطقه را به لرزه میاندازد
نویسنده: رشید احمد چغتائی
Rasheed Ahmad Chughtai
سالهاست که سیاستگذاران غربی و رسانههای جمعی، تقابل با ایران را در یک عبارت خلاصه میکنند: جلوگیری از دستیابی تهران به سلاح هستهای. به ما گفتهاند که جاهطلبی اتمی جمهوری اسلامی، تهدید اصلی برای موجودیت اسرائیل و متحدان عرب خلیجفارس است.
اما این یک محاسبهی خطرناک است. در پسِ تیترهای پُرسر و صدای سانتریفیوژها و غنیسازی اورانیوم، ترسی بسیار عمیقتر و ریشهدارتر وجود دارد که نقشهپردازان راهبردی در تلآویو، ریاض و ابوظبی را آزار میدهد. کابوس واقعی برای اسرائیل و همپیمانان خلیجفارس، نه ایرانِ صاحب بمب اتم، که ایرانِ مرفه، باثبات و پیوسته به بازارهای جهانی است؛ کشوری که از قید تحریمهای فلجکننده رها شده و جایگاه تاریخی خود را به عنوان ابرقدرت بیرقابت خاورمیانه بازپس میگیرد.
ایران بدون تحریم، غول اقتصادی و فناورانهای خواهد بود که با تلفیقی از سرمایههای طبیعی و انسانی، هیچ رقیب منطقهای توان برابری با آن را ندارد. تهدید هستهای، مشکلی محدود و مهارپذیر است. اما تهدید ایرانِ شکوفا، چالشی مستقیم برای الگوی وجودی خودِ این رقبا به شمار میرود.
غولِ ثروت طبیعی
نخستین منبع قدرت نهفتهٔ ایران، زیر خاک آن جای دارد. این کشور با در اختیار داشتن دومین ذخیره بزرگ گاز طبیعی جهان (حدود ۳۳.۸ تریلیون مترمکعب) و سومین ذخایر اثباتشده نفت خام (برآورد ۲۰۹ میلیارد بشکه تا سال ۲۰۲۴)، یک غول انرژی است. اما این تازه آغاز ماجراست.
ثروت معدنی ایران در میان متنوعترین معادن جهان جای میگیرد؛ ۶۸ نوع ماده معدنی در آن شناسایی شده است. حدود ۲.۷ میلیارد تن ذخیره سنگ آهن و ۲.۶ میلیارد تن مس دارد که نزدیک به ۵ درصد ذخایر شناختهشده مس جهان را تشکیل میدهد. افزون بر این، ایران حدود ۱۱ میلیون تن روی (۴ درصد ذخایر جهانی) و ذخایر قابل توجهی از سرب، گچ، باریت و منگنز در اختیار دارد. کل ذخایر اثباتشده معدنی (به جز نفت و گاز) حدود ۳۷ میلیارد تن برآورد میشود که ارزش بالقوهٔ آن به نزدیک ۷۷۰ میلیارد دلار میرسد. اینها شالودهٔ یک قدرت صنعتی واقعاً چندبعدی است.
نبوغی که در انزوا آبدیده شد
شاید شگفتانگیزترین گواه توانمندی ایران، قدرت نوآوری آن در زیر فشار تحریمها باشد. برای دههها، تحریمهای فلجکنندهٔ آمریکا کوشیدهاند ایران را منزوی کنند، اما برخلاف قصدشان، فرهنگ خوداتکایی و خلاقیتی را پروراندهاند که با بهترین نمونههای جهان رقابت میکند. صنعت دفاعی ایران کاملاً خودکفا شده و همه چیز را از سامانههای پیشرفته پدافند هوایی و پهپادهای رزمی گرفته تا تجهیزات برتر جنگ الکترونیک و سایبری تولید میکند. نشانهٔ پیچیدگی این بخش آنکه صادرات محصولات دفاعی ایران در سالهای اخیر چهار تا پنج برابر افزایش یافته است.
این روحیهٔ بومی فقط به عرصه نظامی محدود نمیشود. اقتصاد دانشبنیان ایران نیرویی رو به رشد است و شرکتهای دانشبنیان اکنون حدود ۱۱ میلیارد دلار از تولید اقتصادی کشور را تشکیل میدهند؛ رقمی که پیشبینی میشود تا سال ۲۰۲۸ به ۷ درصد تولید ناخالص داخلی برسد. ایران در تنها پنج سال، ۶۰ پله در رتبهبندی جهانی اقتصاد دانشبنیان صعود کرده است. از ساخت ماهوارهبر گرفته تا دستیابی به جایگاه جهانی در فناوری نانو و تحقیقات سلولهای بنیادی، ایران علیرغم دههها محدودیت بینالمللی، تعهدی خستگیناپذیر به پیشرفت علمی نشان داده است.
بزرگترین دارایی راهبردی ملت: مردمش
فراتر از منابع، بزرگترین سرمایهٔ ایران، سرمایهٔ انسانی آن است. با جمعیتی بیش از ۹۱ میلیون نفر که نزدیک به ۷۰ درصد آن در سن کار هستند، ایران بزرگترین و پیچیدهترین پایگاه سرمایه انسانی در خاورمیانه را دارد. جامعهای جوان، پُرانگیزه و از نظر فنی ماهر که پایهگذار اقتصادی مدرن و دانشبنیان است.
آمارها حیرتآور است: ایران در شمار پنج کشور برتر جهان از نظر تعداد فارغالتحصیلان مهندسی در سال قرار دارد؛ هر سال بیش از ۲۰۰ هزار مهندس از دانشگاههای ایران فارغالتحصیل میشوند؛ رقمی بیشتر از فرانسه، آلمان یا ژاپن. دانشمندان ایرانی در پژوهش نیز رهبران جهانی هستند؛ در سال ۲۰۲۳ در میان همه کشورهای اسلامی رتبه اول و در جهان رتبه ۱۴ را از نظر استنادات علمی کسب کردند. در فناوری نانو که مرز دانش است، ایران اکنون از نظر تولید علم رتبه پنجم جهان را دارد؛ جهشی خیرهکننده از جایگاه ۵۸ فقط چند سال پیش. اینها تصویر یک کشور در حال فروپاشی نیست، بلکه تصویر کشوری است که در آستانهٔ یک انقلاب بزرگ علمی و صنعتی قرار دارد.
وَرایِ مَنعِ تَرس و اَندوه، صَبور باش
کِه روزگار زِ سَنگِ سِتارهها بُبَرد
(از شاعری ناشناس پارسی؛ یادآور این نکته که ایران همواره با صبر و استقامت، سنگهای سد راه را به ستاره تبدیل کرده است)
یک قطب کشاورزی
تحلیل نخست ما نکتهٔ کلیدی دیگری را از زبان همسر یک دیپلمات کرهای نقل کرد که ایران را «بهشت کشاورزی» خوانده بود. این اغراق نیست. تنوع شگفتانگیز آب و هوایی ایران به آن امکان داده تا در بسیاری از محصولات کشاورزی پرارزش، رهبر جهان باشد. ایران همواره بزرگترین تولیدکننده زعفران و خاویار جهان و یکی از تولیدکنندگان برتر پسته با تولید سالانه ۲۰۰ تا ۳۱۰ هزار تن است. همچنین تولیدکننده پیشتاز خرما، کشمش و انبوهی از میوهها و سبزیجات تازه به شمار میرود. این قدرت کشاورزی، امنیت غذایی و تنوع صادراتی را تضمین میکند که بیشتر رقبای وابسته به نفت ایران تنها میتوانند آرزوی آن را داشته باشند.
هوش، خرد و چشماندازی درازمدت
منتقدان اغلب خرد راهبردی و تابآوری نظام ایران را دست کم میگیرند. برای بیش از چهار دهه، ایران شدیدترین رژیم تحریمی تاریخ را تاب آورده و انزوا را به نیروی محرکه نوآوری داخلی تبدیل کرده است. استراتژی ایران نه از سر یأس، که از روی استقامت است: سیاستی حسابشده برای تحمل هزینه اقتصادی در حالی که اراده سیاسی دشمنان فرسوده میشود. جمهوری اسلامی تعهدی درازمدت به توسعه خود نشان داده و پیشرفت اقتصادی و علمی را نه تنها هدف، که مسئلهای مربوط به حاکمیت و امنیت ملی میداند. پایبندی این نظام به قانون و تعهد به توانمندسازی داخلی که در ایدئولوژی انقلابی آن ریشه دارد، بافت سیاسی و اجتماعی تابآوری آفریده که پیشبینیهای خارجی درباره فروپاشی آن را بیاعتبار کرده است.
ترس نهایی: ایرانِ موفق
این است واقعیتی که اسرائیل و متحدان خلیجفارس را واقعاً به هراس انداخته است. بمب هستهای یک بازدارنده قدرتمند اما تکبعدی است. ایران مرفه، سالم و پیوسته با جهان، رقیبی وجودی در همه سطوح ممکن خواهد بود: اقتصادی، فناورانه، دیپلماتیک و ایدئولوژیک.
برای سلطاننشینهای نفتی خلیجفارس که ثروت کلانشان بر الگوهای اقتصادی باریک، وابسته به خارج و اغلب امنیت برونسپاری شده تکیه دارد، ایرانِ شکوفا آسیبپذیری خودشان را عریان میکند. ایران بدون تحریم، مستقیماً سلطه اقتصادی عربستان سعودی و امارات را به چالش میکشد و الگوی جایگزین و قانعکنندهای از توسعه را عرضه میدارد که بر سرمایه انسانی بومی و پایه صنعتی متنوع استوار است.
همین توضیح میدهد که چرا نیروهای قدرتمندی از جمله لابی مؤثر طرفدار اسرائیل در آمریکا، همواره برای حفظ محاصره اقتصادی ایران کوشیدهاند. هدف هرگز صرفاً جلوگیری از ایران هستهای نبوده، بلکه همواره جلوگیری از ایرانِ موفق بوده است. تهدید هستهای سناریوی قابل مدیریتی است که با بازدارندگی و دیپلماسی مهار میشود. اما تهدید ایرانِ متحد، مرفه و قدرتمند، یک کابوس راهبردی است؛ کابوسی که رقبا برای جلوگیری از آن به هر وسیلهای دست میزنند. جایزه حقیقی در این نبرد چندیندهه، نه بمب، که خودِ آینده خاورمیانه است.
رشید احمد چغتائی
Rasheed Ahmad Chughtai
www.rachughtai.com“`